Πόσοι γνωρίζουν ότι η Ελλάδα διαθέτει τουλάχιστον 38 ενδημικά είδη ψαριών του γλυκού νερού, τα οποία αποτελούν το μεγαλύτερο θησαυρό της βιοποικιλότητας της χώρας στα σπονδυλωτά; Πολλά από αυτά ζουν σε πολύ μικρά ρέματα ή σε μία μόνο λίμνη και αρκετά απειλούνται με εξαφάνιση.

Μενίδα (Leuciskus keadicus). Φωτ.: Σταμάτης Ζόγγαρης

 

Δύο βασικές απειλές που αντιμετωπίζουν είναι η υπεράντληση νερού και η ρύπανση, της οποίας οι επιπτώσεις επιδεινώνονται από τον περιορισμό του υδάτινου όγκου λόγω υπεράντλησης. Τα ψάρια είναι ανυπεράσπιστα μπροστά στους ταχύτατους ρυθμούς «αξιοποίησης» όλων των διαθέσιμων επιφανειακών νερών. Ολόκληροι πληθυσμοί χάνονται επειδή μια πηγή ή ένα μικρό ρέμα στερεύει για λίγες μέρες λόγω της άντλησης των νερών για ασήμαντες ανάγκες, επειδή οι χρήστες του νερού δεν γνωρίζουν ή δεν ενδιαφέρονται.

 

Χρυσή μενίδα (Tropidophoxinellus spartiaticus). Φωτ: Νικη Καρδακάρη

Είναι απαραίτητο να υπάρξουν άμεσα ενέργειες για την προστασία των ψαριών του γλυκού νερού. Η εφαρμογή της Κοινοτικής Οδηγίας – πλαίσιο 2000/60 προσφέρει ελπίδες. Ωστόσο χρειάζεται ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού για αυτή τη μάλλον άγνωστη τραγωδία που διαδραματίζεται στην ελληνική φύση.

Ελληνική πέστροφα ( Salmo trutta). Φωτ: Σταμάτης Ζόγγαρης

Αφήστε λίγο νερό στο ποτάμι

Του Κώστα Παπακωνσταντίνου, αναπ. Υπεύθυνου του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ακράτας.

Τα ψάρια των ελληνικών γλυκών νερών (ΨΕΓΝ) είναι το πιο πολύτιμο στοιχείο της ελληνικής πανίδας σπονδυλωτών. Από τα πάνω από 100 είδη, τουλάχιστον 38 είναι ενδημικά, ενώ υπάρχουν πάνω από 40 ενδημικά υποείδη.

Αναμφίβολα ο κατάλογος αυτός θα αυξηθεί καθώς η έρευνα πεδίου και οι βελτιωμένες ταξινομικές τεχνικές αποκαλύπτουν νέα είδη (όπως η Ντάσκα Pseudophoxinusstymfalicus, που μπορεί να είναι τέσσερα είδη, 8). Για να φανεί πόσο σημαντικό είναι αυτό, ας σκεφτούμε ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει κανένα ενδημικό είδος πουλιού ή θαλασσινού ψαριού, μόλις ένα ενδημικό είδος αμφιβίου, δύο θηλαστικών και οκτώ είδη ερπετών (Σχήμα Ι).

Σχήμα I. Ενδημικά είδη σπονδυλωτών στην Ελλάδα.

Ο λόγος για τον οποίο η Ελλάδα φιλοξενεί αυτό τον πολύτιμο θησαυρό σχετίζεται με την πολύπλοκη γεωλογική ιστορία και το ξηρό κλίμα. Ανεπηρέαστα από τους παγετώνες, που σε επανειλημμένα επεισόδια διατάραξαν την Ευρωπαϊκή Ήπειρο, και αποκομμένα μεταξύ τους, πολλά υδάτινα συστήματα της Ελλάδας παρέμειναν, μαζί με τα ψάρια τους, απομονωμένα και αδιατάραχτα για εκατοντάδες χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια. Αυτές είναι ιδανικές συνθήκες για να εξελιχτούν ενδημικά είδη ψαριών του γλυκού νερού. Οι περιοχές με το μεγαλύτερο ποσοστό ενδημισμού είναι η Δυτική Ελλάδα, η Πελοπόννησος και η περιοχή της Αττικοβοιωτίας (3, 9, 10).

Τα περισσότερα από τα ενδημικά ΨΕΓΝ ανήκουν στην οικογένεια των κυπρινιδών (Cyprinidae). Σημαντικά είναι και τα αρκετά είδη από «βελονίτσες» (Cobitidae, 11) και μικρούς γωβιούς (Gobiidae, 12, 13). Επίσης πολύ σημαντικά μοναδικά είδη είναι ο Ζουρνάς Valencia letourneuxii, ένα μικροσκοπικό πολύχρωμο ψαράκι σε λίγες περιοχές της Δυτικής Ελλάδας (14, 15), ο Ελληνοπυγόστεος Pungitius hellenicus στην κοιλάδα του Σπερχειού (16) το εντυπωσιακό Γλανίδι Silurus aristotelis στην Αιτωλοακαρνανία. Με εξαίρεση το Γλανίδι και ορισμένα είδη του γένους Barbus, τα περισσότερα ελληνικά ενδημικά είναι μικρού μεγέθους. Ένα μάλιστα, ο Νανογωβιός της Τριχωνίδας Economidichtis trichonis, ενηλικιώνεται έχοντας μήκος μόλις 1,8 cm, και είναι το μικρότερο ψάρι της Ευρώπης (12). Αναφορές και εικόνες για την ελληνική ιχθυοπανίδα των γλυκών νερών μπορεί να βρεθούν σε ορισμένες συνοπτικές εργασίες (όπως 17, 3, 4, 18, 19, 20, 21, αλλά και 22).

Πολλά ενδημικά είδη ΨΕΓΝ έχουν περιορισμένη κατανομή, συχνά σε μία μόνο λίμνη ή ένα ποτάμι. Συχνά τα βρίσκουμε σε ‘μικρά νερά’, όπως πηγές ή μικρά ρέματα στην περιφέρεια των υγροτόπων, και όχι μέσα στην κύρια υδάτινη έκταση. Πολλά είναι εξαιρετικά ανθεκτικά ζώα, προσαρμοσμένα στις ασταθείς συνθήκες, όπως η Ντάσκα (23, 24). Είναι ωστόσο αυτονόητο ότι, ζώντας σε τόσο ευάλωτα οικοσυστήματα και με τόσο μικρούς πληθυσμούς, τα ΨΕΓΝ αντιμετωπίζουν πολλούς κινδύνους και αποτελούν τα πιο απειλούμενα είδη ζώων στην Ελλάδα. Σήμερα έχουν ήδη εξαφανιστεί πολλοί τοπικοί πληθυσμοί ψαριών, ενώ ορισμένα είδη απειλούνται με ολοκληρωτική εξαφάνιση, όπως η Μενίδα Leuciscus keadicus στον Ευρώτα (25). Πολλές εργασίες αναφέρονται στα απειλούμενα είδη ψαριών της Ελλάδας και στις απειλές που αντιμετωπίζουν (17, 3, 4, 18).

Συνοπτικά, οι πιο σημαντικές απειλές που αντιμετωπίζουν τα ΨΕΓΝ (3, 4, 17) είναι:

• Καταστροφή βιοτόπων και ιδιαίτερα οι αποξηράνσεις των ‘μικρών νερών’ στην περιφέρεια των υγροτόπων, μπαζώματα ρεμάτων, εγκιβωτισμοί και ‘κλείσιμο’ πηγών.
• Υπεράντληση νερού που στερεί – έστω και προσωρινά - το νερό το καλοκαίρι. Στα «μικρά νερά», αρκεί η δραστηριότητα ενός αγρότη για λίγες ώρες, για να αφανίσει έναν ολόκληρο πληθυσμό. Έτσι επιδεινώνονται και οι επιπτώσεις της ρύπανσης, λόγω υπερσυγκέντρωσης των ρύπων
• Ρύπανση των νερών. Γνωστό πρόβλημα που δεν χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση.
• Εισαγωγές ξενικών ειδών που ανταγωνίζονται, υβριδίζουν, αλλά και θηρεύουν τα ντόπια είδη - σοβαρό πρόβλημα στη Δυτική και Νότια Ελλάδα όπου τα ντόπια είδη δεν έχουν μηχανισμούς άμυνας σε αρπακτικά ψάρια που τυχόν εισαχθούν.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Μια πρώτη αξιολόγηση του ρόλο της Περιβαλλιντικής Εκπαίδευσης στην αντιμετώπιση αυτών των απειλών δείχνει ότι αυτός είναι πολύ σημαντικός, αφού στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων η άγνοια δημιουργεί ή συντηρεί τα προβλήματα. Σημαντικός εκπαιδευτικός στόχος είναι η προβολή της αξίας των «μικρών νερών» είναι αλλά και η κατανόηση του προβλήματος της εισαγωγής ξενικών ειδών – πόσο μάλλον όταν αυτοί που την επιχειρούν συχνά την επικαλούνται ως ‘φιλοπεριβαλλοντική’ δράση. Παράλληλα, τα ψάρια είναι τα μόνα άγρια ζώα που εξακολουθούμε να βλέπουμε σαν τροφή και όχι ως οργανισμούς που χρειάζονται και αυτοί προστασία. Η αλλαγή αυτής της στάσης είναι καθαρά δουλειά της εκπαίδευσης.

• Να περιλαμβάνουμε πάντα τα ΨΕΓΝ σε προγράμματα που σχετίζονται με το νερό
• Να κάνουμε προγράμματα που αφορούν τα πιο απειλούμενα με εξαφάνιση είδη (π.χ. Μενίδα, Ζουρνάς κλπ.). Τα παιδιά κάνουν εξαιρετική δουλειά, π.χ. εντοπίζοντας σημειακές πηγές ρύπανσης και απειλούμενα καταφύγια των ψαριών το καλοκαίρι
• Να τονίζουμε πάντα την ανάγκη διατήρησης των «μικρών νερών», ειδικά των πηγών και των μικρών ρεμάτων και τις αρνητικές επιπτώσεις των εισαγωγών ξενικών ειδών
• Να ελέγχουμε πηγές και μικρά ποτάμια. Και η παραμικρή παρουσία ψαριών είναι σημαντική. Συχνά μάλιστα οι ειδικοί μπορεί να μην τα έχουν εντοπίσει
• Να περάσουμε το μήνυμα για τη διατήρηση της ροής των ρεμάτων και των ποταμών, ακόμη και όταν υπάρχουν «ανάγκες» για ανθρώπινη χρήση. Καμία ανάγκη δεν είναι τόσο μεγάλη ώστε να εξαφανίσει για πάντα ένα είδος από τον πλανήτη.

Το θέμα της διαχείρισης του γλυκού νερού στην Ελλάδα είναι σήμερα σημαντικό. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία – Πλαίσιο 2000/60 δίνει βάση στην προστασία των ψαριών και τα θεωρεί κύριους δείκτες ποιότητας των νερών (29, 30, 31 ). Ωστόσο, χωρίς σοβαρή προσπάθεια από πλευράς Π.Ε. δεν μπορεί να υπάρξει θετικό αποτέλεσμα. Ειδικά για την εντατική υδροληψία το καλοκαίρι, είναι βασικός εκπαιδευτικός στόχος να μάθουμε να ‘αφήνουμε λίγο νερό στο ποτάμι’ για τα απειλούμενα και αγνοημένα ψάρια των γλυκών νερών. Αλλιώς δεν θα αλλάξουμε την εξέλιξη αυτής της σύγχρονης ελληνικής τραγωδίας.

4. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Καλαϊτζίδης Δ. & Ουζούνης Κ. (2000). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Θεωρία και πράξεις. Σπανίδης, Ξάνθη.

2. Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. (1999). Βασικά κείμενα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Η διακήρυξη της Τιφλίδας. Αθήνα

3. Οικονόμου, Α., Μπαρμπιέρι, Ρ., Νταουλάς, Χ., Ψαρράς, Θ., Στουμπούδη, Μ., Μπερταχάς, Η., Γιακουμή, Σ. & Πατσιάς, Α. 1999. Απειλούμενα ενδημικά είδη ψαριών του γλυκού νερού της Δυτικής Ελλάδας και Πελοποννήσου - κατανομή, αφθονία, κίνδυνοι και μέτρα προστασίας. ΕΚΘΕ (πρόγραμμα ΠΕΝΕΔ), σ. 341, 4 Παραρτήματα.

4. Οικονομίδης Π.Σ., 1992. Ψάρια. Σσ. 41 – 81. σε: Το Κόκκινο Βιβλίο των απειλουμένων σπονδυλόζωων της Ελλάδας, Ειδική Έκδοση, Ελληνική Ζωολογική Εταιρία και Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία, Αθήνα.

5. Economidis, P.S., 1995. Endangered freshwater fishes of Greece. Biol. Conserv. 72: 201 – 211.

6. Economidis, P.S. 1999. Conservation of Greek freshwater fish. Historical overview & perspectives. Abstracts, Mediterranean stream fish ecology and conservation, Rhodes.

7. Crivelli A.J. & P.S. Maitland, 1995. Future prospects for the freshwater fish fauna of the north Mediterranean region. Biol. Conserv., 72: 335 – 337.

8. Kottelat M. & Barbieri R. 2004. Pseudophoxinus laconicus, a new species of minnow from Peloponnese, Greece, with comments on the West Balkan Pseudophoxinus species (Telostei: Cyprinidae). Ichthyol. Explor. Freshwaters, 15: 147 – 160.

9. Economidis, P.S. & Banarescu P.M. (1991). The distribution and origins of freshwater fishes in the Balkan Peninsula, especially in Greece. Int. Revue ges. Hydrobiol. 76 (2): 257-283.

10. Γαβριηλίδης Η. 2004. Τα ενδημικά ψάρια της Υλίκης. Η Φύση, τ. 105: 9 – 12.

11. Economidis P.S. & T.T. Nalbant, 1996. A study of the loaches of the genera Cobitis and Sabanajewia (Pisces, Cobitidae) of Greece, with description of six new taxa. Trav. Mus. Natl. Hist. nat. “Grigore Antipa”, XXXVIQ 295 – 347.

12. Οικονομίδης Π. 1992. Ο Νανογωβιός και η παρέα του. Μέρος Α’. Η Φύση, 56, Χειμώνας 1992, 5 – 12

13. Οικονομίδης Π. 1992. Ο Νανογωβιός και η παρέα του. Μέρος Β’. Η Φύση, 58, Καλοκαίρι 1992, 4 – 9.

14. Barbieri R., M.T. Stouboudi &A.N. Economou, 2002. Threatened fishes of the world: Valencia letourneuxii Sauvage, 1880 (Valenciidae). Enviornmental Biology of fishes 65: 46.

15. Barbieri R., C. Daulas, T. Psarras, M.T. Stouboudi &A.N. Economou, 2000. The biology and ecology of Valencia letourneuxii Sauvage, 1880 (Valenciidae) – prospects for conservation. Mediterranean Marine Science 1/2: 75 - 90.

16. Daoulas C., R. Barbieri, M. Stouboudi, T. Psarras, T. Madurell & A.N. Economou, 1999. Biology, ecology and conservation of Pungitius hellenicus, (Pisces ; Gasterosteidae). Book of Abstracts, Mediterranean stream fish ecology and conservation, Workshop, Rhodes, Hellas

17. Economidis P.S. 1991. Check list of freshwater fishes of Greece, Recent status of threats and protection. Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, Αθήνα, 48 σ.

18. Οικονομίδης Π.Σ., Δ. Μπόμπορη & Β.Π. Βογιατζής, 1996. Ψάρια. Σ. 613 – 645 σε : Το έργο των Οικοτόπων στην Ελλάδα: Δίκτυο ΦΥΣΗ 2000. ΥΠΕΧΩΔΕ, Αθήνα.

19. Μπαρμπιέρι Ρ. 2000. Τα κυπρινοειδή της Πελοποννήσου – κατανομή, οικολογία και κίνδυνοι. Σ. 149 – 152, Πρακτικά 9ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ιχθυολόγων, Μεσσολόγγι.

20. Σφήκας Γ., 1998. Τα κοινά ονόματα των ψαριών του γλυκού νερού. Η Φύση, 83, Φθινόπωρο 1998, 10 – 15.

21. Σφήκας Γ., 1999. Τα ψάρια του γλυκού νερού και η εξάπλωσή τους. Η Φύση, 86, Καλοκαίρι 1999, 14 – 22.

22. Maitland, P. (2000). Freshwater fish of Britain and Europe. Second Edition. Hamlyn, London.

23. Οικονομίδης Π. 1990. Ένα ξεχασμένο ψάρι του Μαραθώνα. Η Φύση, Άνοιξη, 19 – 22.

24. Οικονόμου Α.Ν. 2000. Pseudophoxinus stymfalicus: Ένα επιτυχημένο ψάρι των γλυκών νερών της Ελλάδας. Σ. 169 – 172, Πρακτικά 9ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ιχθυολόγων, Μεσσολόγγι.

25. Economou A.N., M.T. Stouboudi & R. Barbieri, 2002. Threatened fishes of the world: Leuciscus keadicus (Stafanidis 1971). Enviornmental Biology of fishes 73: 252.

26. Κατσαδωράκης Γ. 1996. Ψάρια και αλιεία στις Πρέσπες. Εταιρία Προστασίας Πρεσπών, Άγιος Γερμανός 52 .

27. Κατσαδωράκης Γ., Μ. Μαλακού & A.J. Crivelli.1996. Η μπράνα των Πρεσπών, Barbus prespensisKaraman 1924, στη λεκάνη των Πρεσπών, βορειοδυτική Ελλάδα. Tour du Valat, Arles, 79σ.

28. Stouboudi M.T., R. Barbieri, Z. Mamuris, M.J. Corsini-Foka &A.N. Economou, 2002. Threatened fishes of the world: Ladigesocypris ghigii (Gianferrari, 1927). Enviornmental Biology of fishes 65: 340.

29. Ε.Ε., 2000. Οδηγία 2000/60 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 23ης Οκτωβρίου 2000 για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων

30. Ζόγκαρης, Σ., Dussling, U., Γιακουμή, Σ., & Οικονόμου, Α. 2004. Ιχθυολογική ζώνωση για την προώθηση της Οδηγίας 2000/60 στον Άνω Αχελώο. Πανελλήνιο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Οικολόγων και Ελληνικής Ζωολογικής Εταιρείας. Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Μυτιλήνη, 18-21 Νοεμβρίου 2004, Τεύχος Πρακτικών σελ. 20.

31. Οικονόμου, Α.Ν. Στουμπούδη, Μ., Μπαρμπιέρι, Ρ., Νταουλάς, Χ., Ψαρράς, Θ., Γιακουμή, Γ.Σ. & Παπαδάκης, Β. 2001. Εκτίμηση της οικολογικής ποιότητας των εσωτερικών νερών με ιχθυοδείκτες. Πρακτικά 10ου Πανελλήνιου Συνέδριου Ιχθυολόγων, Χανιά, 18-20 Οκτωβρίου, σελ. 297-300.